Katarzyna II Wielka – życie, reformy i panowanie

W historii Rosji niewielu władców tak wyraźnie połączyło oświeceniowe hasła z twardą polityką siły jak Katarzyna II. Można postawić tezę, że jej panowanie było jednocześnie czasem modernizacji państwa i brutalnego umacniania imperium. Potwierdzają to zarówno reformy administracyjne, rozwój kultury i edukacji, jak i rozbiory Polski, ekspansja na południe oraz zaostrzenie losu chłopów.

Pochodzenie i droga do tronu

Katarzyna II Wielka urodziła się w 1729 roku jako Zofia Fryderyka Augusta von Anhalt-Zerbst, niemiecka księżniczka z niezbyt potężnego rodu. Do Rosji przybyła jako nastolatka, wybrana na żonę następcy tronu, przyszłego Piotra III. Szybko zrozumiała, że na rosyjskim dworze przetrwanie zależy nie od pochodzenia, lecz od umiejętności budowania wpływów.

Przeszła na prawosławie, nauczyła się języka rosyjskiego i zaczęła kreować wizerunek osoby bardziej „rosyjskiej” niż wielu przedstawicieli elity. Małżeństwo z Piotrem III było nieudane, a sam car budził niechęć części arystokracji i wojska. Gdy objął tron w 1762 roku, utrzymał się na nim zaledwie kilka miesięcy. W wyniku przewrotu pałacowego Katarzyna przejęła władzę, a Piotr wkrótce zginął w niejasnych okolicznościach.

Katarzyna nie miała prawa do tronu z urodzenia. Władzę zdobyła dzięki sojuszowi z gwardią, elitą dworską i sprawnemu wykorzystaniu słabości męża.

Jak rządziła Katarzyna II

Nowa caryca bardzo pilnowała jednej rzeczy: państwo miało być sprawne, a tron bezpieczny. Nie chodziło o rewolucję ustrojową, tylko o lepsze zarządzanie ogromnym imperium. Stąd połączenie reform z konsekwentnym wzmacnianiem samowładztwa.

Oświecony absolutyzm po rosyjsku

Katarzyna chętnie korespondowała z myślicielami oświecenia, między innymi z Wolterem i Diderotem. Przedstawiała się jako władczyni nowoczesna, rozumna i otwarta na idee epoki. To nie była tylko poza, bo interesowała się prawem, edukacją i administracją. Problem w tym, że oświecenie kończyło się tam, gdzie zaczynało się zagrożenie dla władzy.

Dobrym przykładem był tzw. Nakaz z 1767 roku, czyli instrukcja dla Komisji Ustawodawczej. Dokument krytykował tortury, odwoływał się do idei Monteskiusza i Beccarii, a przy tym miał uporządkować rosyjskie ustawodawstwo. Brzmiało to nowocześnie, ale komisja nie doprowadziła do stworzenia nowego kodeksu. Sama inicjatywa miała jednak znaczenie propagandowe i polityczne.

Najważniejsze reformy wewnętrzne

Katarzyna rozumiała, że Rosja nie może być skutecznym mocarstwem bez sprawnego zaplecza. Reformy nie były więc dodatkiem do polityki, tylko jej narzędziem.

• Reforma administracyjna z 1775 roku – podział państwa na nowe gubernie, łatwiejsza kontrola prowincji.
• Statut szlachecki z 1785 roku – potwierdzenie praw i przywilejów szlachty.
• Statut miejski z 1785 roku – częściowe uporządkowanie statusu mieszkańców miast.
• Rozwój szkolnictwa – tworzenie szkół ludowych i instytucji wychowawczych.

W praktyce reformy wzmacniały przede wszystkim państwo i elitę ziemiańską. Szlachta dostała więcej gwarancji i większą pozycję lokalną, ale nie oznaczało to politycznej wolności w zachodnim sensie. Mieszczanie zyskali pewne uporządkowanie prawne, choć nadal pozostawali słabsi niż w Europie Zachodniej.

Edukacja, kultura i budowa wizerunku

Za Katarzyny rozwinęło się życie intelektualne Petersburga. Caryca wspierała wydawnictwa, sztukę, kolekcjonerstwo i instytucje oświatowe. To właśnie wtedy zaczęły powstawać podstawy tego, co później nazwano rosyjską kulturą dworską o europejskim formacie. Nie bez znaczenia była też rozbudowa zbiorów sztuki, z których wyrosło późniejsze Ermitaż.

Edukacja również stała się narzędziem polityki. Państwo chciało wychowywać lojalnych urzędników i „cywilizować” elity prowincjonalne. Trudno mówić o powszechnej edukacji w nowoczesnym sensie, ale kierunek był wyraźny: więcej szkół, więcej kontroli, więcej państwa. To zresztą dobrze pokazuje cały styl Katarzyny.

Chłopi i bunt Pugaczowa

Największa sprzeczność panowania Katarzyny widać w kwestii chłopskiej. Caryca potrafiła mówić językiem reform, ale jednocześnie umacniała poddaństwo. W wielu regionach właściciele ziemscy zyskali jeszcze większą władzę nad chłopami, a państwo nie zamierzało tego poważnie ograniczać.

Napięcia eksplodowały podczas buntu Jemieliana Pugaczowa w latach 1773–1775. Przywódca powstania podszywał się pod Piotra III i obiecywał ulgę uciskanym warstwom. Rebelia objęła duże obszary nad Wołgą i Uralem, pokazując, jak krucha bywała kontrola centrum nad prowincją. Po stłumieniu buntu Katarzyna jeszcze mocniej postawiła na porządek, administrację i lojalność szlachty.

Bunt Pugaczowa był dla Katarzyny sygnałem ostrzegawczym: imperium można modernizować, ale bez ruszania społecznych fundamentów, na których opierała się władza.

Polityka zagraniczna i rozbiory Polski

To właśnie na zewnątrz widać skalę ambicji Katarzyny. Rosja za jej panowania stała się jednym z głównych graczy europejskich. Celem było nie tylko zabezpieczenie granic, lecz także wyjście na nowe obszary wpływów.

Największe sukcesy przyszły w wojnach z Turcją. Rosja umocniła pozycję nad Morzem Czarnym, a w 1783 roku dokonała aneksji Krymu. To był przełom strategiczny: imperium zyskało dostęp do ważnych szlaków i nowe możliwości ekspansji na południu.

Równie ważna była polityka wobec Rzeczypospolitej. Katarzyna ingerowała w jej sprawy wewnętrzne, wspierała zależnych polityków i traktowała osłabione państwo jako strefę wpływów. Ostatecznie Rosja uczestniczyła w trzech rozbiorach Polski: 1772, 1793 i 1795. Dla imperium był to ogromny zysk terytorialny, dla Polski – koniec niepodległości.

1. 1772 – pierwszy rozbiór, początek trwałej ingerencji mocarstw.
2. 1793 – drugi rozbiór po osłabieniu reform w Polsce.
3. 1795 – trzeci rozbiór i zniknięcie Rzeczypospolitej z mapy.

Bilans panowania

Katarzyna II rządziła do 1796 roku. Zostawiła po sobie państwo większe terytorialnie, lepiej zarządzane i bardziej obecne w polityce europejskiej niż Rosja z początku jej rządów. Jednocześnie wzmocniła system oparty na samowładztwie, uprzywilejowanej szlachcie i ciężkim położeniu chłopów.

Dlatego ocena jej panowania bywa podwójna, i słusznie. Była patronką kultury i sprawną reformatorką, ale też bezwzględną imperialną władczynią. Jeśli szuka się jednego zdania na podsumowanie, najlepiej brzmi ono tak: Katarzyna II unowocześniała Rosję po to, by skuteczniej nią rządzić i skuteczniej ją powiększać.